Iedere ochtend om kwart over acht, als dr Jaap Harskamp op zijn werk komt, pakt hij eerst een deel van de 365 banden tellende laatste gedrukte catalogus van British Library (1976) en leest. Tot half tien. Hij leest zo twee delen per week en moet er nu nog ongeveer honderd doorploegen. Dit was zijn dagelijkse routine voor hij eind vorig jaar door een hartaanval werd getroffen en in het ziekenhuis belandde. Als hij voldoende hersteld is en het tempo weer aan kan is in 2003 dit monnikenwerk volbracht. Dan weet hij precies welke boeken de British Library in Londen bevat voor de in aanbouw zijnde verzameling A Colonial Obsession en andere nog in het verschiet liggende collecties, zoals Engelse reisbeschrijvingen van de Lage Landen. Harskamps voorgangster op de Nederlandse afdeling van de BL stelde in de jaren '80 al eens een collectie samen van illegaal uitgegeven boeken en andere gedrukte stukken tijdens de Duitse bezetting .

The Colonial Obsession wordt de tweede collectie die Harskamp, sinds 1991 hoofd en conservator van de Nederlands-Vlaamse afdeling van de British Library, samenstelt over de koloniale geschiedenis van Nederland in het Verre Oosten. Vorig najaar verscheen al The Indonesian Question, waarin Harskamp de afgelopen zes jaar zo veel mogelijk boeken en brochures over de dékolonisatie van Indonesië heeft verzameld, die tussen 1945 en 1950 zijn verschenen in Westerse talen. Deze verzameling van uitsluitend primair materiaal bevat meert dan 1.100 titels, waarvan ongeveer een kwart niet te vinden is in Nederlandse bibliotheken.

Jaap Harskamp, zittend achter zijn volgestapelde bureau in het prachtige, nieuwe gebouw van de British Library : 'Over vijf jaar, als ik zestig wordt, moet ik hier met pensioen. Ik wil eerst deze collectie A Colonial Obsession afmaken. In deze collectie verzamel ik alle relevante in het Nederlands verschenen boeken, brochures en documenten over de Nederlandse geschiedenis in Nederlands-Indie tussen 1750 en 1945. Ik heb hiervoor èn voor de aankoop van actueel verschenen boeken een heel behoorlijk budget. Ik kan daarmee bijna alles kopen bij ondermeer Nederlandse antiquariaten die in Indische boeken zijn gespecialiseerd, zoals daar zijn Bestebreurtje in Utrecht en Gemilang in Bredevoort. Als ik wat tegenkom kan ik tegenwoordig via de computer altijd even checken of we het al hebben, want de volledige BL-collectie, inmiddels opgelopen tot bijna 25 miljoen exemplaren, is nu gedigitaliseerd. In de praktijk vind ik het veel gemakkelijker om die lijst, waar ik nu dus iedere ochtend aan werk, direct bij de hand te hebben. A Colonial Obsession begint langzamerhand vorm te krijgen. Geen idee wanneer het verschijnt. Maar zoals gezegd, wel graag vóór ik in '05 met pensioen moet. Vandaar mijn gedrevenheid. Vast staat al wel dat dat in Nederland gebeurt vanwege de taal'.

Harskamps trots is het in felrood hardcover verschenen The Indonesian Question. Het is voornamelijk bestemd voor andere grote bibliotheken in de wereld. Daarom zijn er in eerste aanleg maar 500 exemplaren van gedrukt. Volgens Harskamp is hij de eerste bij de British Library die door middel van sponsorgelden, voor het grootste deel afkomstig van de Nederlandse ambassade in Londen, een dergelijke catalogus heeft kunnen laten publiceren. Hij gelooft dat dit in de toekomst meer zal gebeuren, ook door andere taalafdelingen van de BL. 'Er ligt hier, met name in de Orient Library een enorme hoeveelheid werken over de Britse koloniale geschiedenis, waar je ook weer specifieke deelcollecties van kunt samenstellen'.

Het doen verschijnen in druk van catologi van speciale collecties begint in onbruik te raken. Het kost veel meer geld dan een digitale uitgave, inclusief zoekprogramma. De British Library wil met ingang van volgend jaar stoppen met het uitgeven van gedrukte catalogi. Harskamp hecht echter nog sterk aan deze 'ouderwetse' vorm, die je waar dan ook en op elk ogenblik kunt raadplegen. Hij heeft met zijn voorbeeld, ook voor anderen die zijn denkbeelden in deze delen, een trend gezet door deze catalogus te laten sponsoren.

Overigens heette The Indonesian Question aanvankelijk Indonesia Merdeka (Indonesië Vrij). 'Maar', zegt Harskamp, 'al verzamelend kwam ik tot de ontdekking, en dat schrijf ik ook in het voorwoord, dat dit een veel te directe titel was. Aan de Nederlandse kant lag het verlies, of soms juist het behoud, van Indië veel gecompliceerder dan aan de Indonesische. In de discussie duikt keer op keer de veel neutralere term 'de Indonesische Kwestie' op'.

De voornaamste basis voor de collectie vormde voor Harskamp de in 1997 in Nederland verschenen Bibliography of the Indonesian Revolution door H.A.J. Klooster. De laatste besteedt practisch geen aandacht aan de vele romans en kinderboeken die Indië en Indonesië tot onderwerp hebben. Klooster noemt er vier, Harskamp tweehonderd. Hij stelt vast dat uit deze literatuur, die veelal het karakter draagt van versluierde biografieën, de smart om het afscheid van Indië zeer duidelijk blijkt.

Een andere nogal onderschatte categorie die door Harskamp op zijn juiste waarde is getaxeerd zijn de boeken en rapporten van Nederlandse missionarissen en zendelingen, die vaak veel objectiever naar de toestand keken en een grote kennis van zaken aan de dag blijken te leggen. En natuurlijk is de militaire zijde van het conflict, zoals de soldatenromans, maar ook brieven en persoonlijke documenten en herdenkingsboeken, ruim vertegenwoordigd. Verder krijgen we een goed beeld uit tal van regeringspublicaties over de propaganda die Den Haag, met name in Amerika, maakte om maar te kunnen aantonen dat Nederland het beste voor had met het Indonesische volk.

De meeste titels in The Indonesian Question zijn Nederlands en een kwart in het Engels, waaruit, volgens Harskamp duidelijk het internationale karakter blijkt van het moeizame en gewelddadige dékolonisatieproces in Indonesië. Er zit in deze collectie één boek in het Fries, één in het Zuidafrikaans en verder nog negen in het Frans, dertien in het Duits en 23 waarvan een deel in de Bahasa Indonesia. Harskamp heeft boeken die in die periode uitsluitend in het Indonesisch zijn verschenen niet opgenomen. Dit deed hij om twee redenen. Hij is die taal niet machtig, maar ook omdat deze boeken en geschriften al bijna volledig aanwezig zijn in de bibliotheek van de Amerikaanse Cornell University. Ieder item in The Indonesian Question wordt kort in het Engels beschreven. Het boek is ook voorzien van verschillende opzoekregisters, zoals titel, auteur, onderwerp, categorie en jaar van verschijnen. Verder maakte Harskamp nog een aparte lijst van alle illustratoren die in de verschillende boeken voorkomen.

Harskamp heeft deze collectie gemaakt in nauwe samenwerking met de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde in Leiden en met prof dr Reinier Salverda van de Nederlandse sectie van de London University. 'Zij besteden hier in Londen', aldus Harskamp,'ook nogal wat aandacht aan koloniale geschiedenis. Dat de aanbieding van het boek aan de Nederlandse en de Indonesische ambassadeurs plaats had in de School of Oriental and African Studies is natuurlijk geen toeval. Ik ben van mening dat de echte geschiedenis over 1945-'50 nog steeds geschreven moet worden. Daarom vind ik dat alles uit die periode verzameld moet worden en niets mag worden weggegooid. Als niemand het wil hebben neem of koop ik het. Ook van particulieren. Ik geef een voorbeeld. Ik hield laatst hier in Londen een lezing voor de Anglo-Netherlands Society over het onderwerp. Komt er na afloop een man naar me toe en zegt: mijn vader was president van de Javasche Bank. Alle persoonlijke papieren zijn na zijn dood naar het archief in Den Haag gegaan, maar er ligt nog veel meer, wat moet ik daarmee. Geef maar hier, graag!'.

De boeken in de British Library zijn niet te leen en zelfs niet in te zien voor iedereen. Uitsluitend voor afgestudeerden en die moeten dan ook nog aantonen dat het betreffende boek niet ook bij hen in de buurt bij een bibliotheek berust. De British Library is dus een zogeheten 'library of last resort'. Het laten maken van fotocopieën in de BL kan wel, maar is schreeuwend duur. Ondanks al deze beperkingen wordt de BL jaarlijks door bijna 5 miljoen mensen bezocht.

Harskamp, vóór zijn hartaanval, over A Colonial Obsession: 'Dit project is voor mijzelf ook een beetje een koloniale obsessie aan het worden. Net als met The Indonesian Question vul ik er een aantal leemten in mijn geheugen mee in, want tijdens mijn studie vergelijkende literatuurwetenschappen in Amsterdam in de jaren '60, hoe revolutionair die ook waren, vernam ik weinig van onze koloniale geschiedenis. Als ik daar dan over een paar jaar mee klaar ben moet ik hier dus weg. Maar ik ga dan zeker niet duimen zitten draaien. Ik zet dan meteen mijn tanden in een opwindende vondst die onlangs is gedaan. Op de zolder van Senate House, de bibliotheek van de University of Londen, is een nimmer beschreven verzameling van 1.500 boeken ontdekt die tussen eind 16de eeuw en 1805 in Nederland zijn uitgegeven door de oude Elsevier, die in 1805 failliet ging. Uit gevonden documenten blijkt dat deze partij in 1900 voor 50 pond gekocht is van de Londense Guildhall Library. Hoe die collectie daar terecht was gekomen heb ik niet kunnen achterhalen. Een voorlopig onderzoek heeft uitgewezen dat een deel van deze boeken ook niet aanwezig is in de Nederlandse 'grote drie', de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, Leiden en Amsterdam. Je ziet ik kan, bij leven en welzijn, nog jaren door met deze fantastische hobby'.

Peter Schumacher